Idrar Yolu Enfeksiyonu
|
|
-
İdrar Yolu Enfeksiyonu (IYE) nedir ?
İdrar yolu enfeksiyonu (İYE); üriner sistem adı verilen idrar yollarının herhangi bir bölgesinde mikropların çoğalmasıdır.
Çocuklarda üst solunum yolu enfeksiyonlarından sonra en sık görülen enfeksiyonlardır.
Her yaş ve cinste görülebilir, yaşamın ilk bir ayında (yenidoğan dönemi) erkek çocuklarda, yenidoğan dönemi dışında ise kız çocuklarda daha sık görülür.
Genel olarak yedi yaşından küçük erkek çocukların %1.6 sı, kız çocukların ise %7.8 i çocukluk dönemi boyunca en az bir kez İYE geçirir.
Çocuklarda zamanında belirlenip uygun tedavi, tetkik ve izlem yapılmayan İYE ; büyüme gelişme geriliği, hipertansiyon ve ilerleyici böbrek hasarına yol açarak sonuçta kronik böbrek yetmezliğine neden olabilir.
Bu bilgiler gözönüne alındığında tekrarlayan İYE olan tüm çocuklarda erken tanı konulması, eşlik eden yapısal bozukluklar varsa saptanması, İYE açısından riskli çocukların belirlenerek tedavi edilmesinin önemi açıktır.
-
İdrar yolu enfeksiyonu etkenleri nelerdir ?
Bakteriler, virüsler ve mantarlar idrar yolu enfeksiyonuna neden olurlar.
İdrar yolu enfeksiyonunda en sık rastlanan etkenler barsak bakterileridir (%80 oranında E.Coli).
Bulaşma çoğunlukla aşağıdan yukarıya doğru, yani üretradan giren mikropların yukarı doğru bulaşması ile olur.
Küçük bebeklerde ve çok nadiren de büyük çocuklarda kan yolu ile bulaşan mikroplarla da idrar yolu enfeksiyonu gelişebilir.
-
İdrar yolu enfeksiyonları nasıl sınıflandırılır ?
İdrar yollarındaki enfeksiyon, mikropların yerleşme yerine göre alt (üretra ve mesane) veya üst (üreterler, renal pelvis, kaliksler ve renal parankim) üriner sistemi ilgilendirebilir.
Alt ve üst idrar yolu enfeksiyonlari farklı sonuçları olan farklı hastalıklardır.
Akut dönemde enfeksiyonun yerleşim yerine gore sınıflandırılması; seçilecek tedaviyi ve süresini, üriner sistemin değerlendirilmesinde izlenecek yolu ve hastanın daha sonraki izlemini belirler.
1- Alt üriner sistem enfeksiyonları : İdrarın biriktiği kesenin (mesane) enfeksiyonu sistit; üretranın enfeksiyonu ise üretrit adını
alır.
2- Üst üriner sistem enfeksiyonları :
Böbrekler ve üreterlerden oluşan üst idrar yollarının enfeksiyonu akut piyelonefrittir. Piyelonefrit, sistite göre daha ciddi bir durumdur. Böbrek apseleri üst İYE dur.
Çocukluk çağında akut idrar yolu enfeksiyonu'nun yerleşim yerini belirlemek çoğu kez zordur. Klinik bulgular bu konuda yol gösterici olabilir.
-
İdrar yolu enfeksiyonu gelişmesini kolaylaştıran risk faktörleri nelerdir ?
Kızlarda idrar çıkış kanalının (üretra), erkeklere göre daha kısa olması ve anüse yakınlığı enfeksiyon bulaşma olasılığını arttırır.
Küvette durgun su içinde köpüklü banyo yapılması, çok dar iç çamaşırı ve giysiler, kız çocuklarda tuvalet temizliğinin arkadan öne doğru yapılması çocuklarda İYE gelişimini kolaylaştırır.
Bazı çocuklar daha sık İYE geçirirken bazı çocuklarda yaşamları boyunca hiç İYE görülmez. Bunun nedeni etken olan mikroplara, çocuğun idrar yolunun yapısal ya da işlevsel durumuna ait bazı faktörlerin İYE oluşumunu
kolaylaştırmasıdır.
Mikroorganizmaya ait faktörler : Bazı mikroorganizmaların enfeksiyon yapabilme yeteneği daha yüksektir, mesane cidarına daha kolay yapışarak tekrarlayan İYE nedeni olabilirler. Mesanenin sık boşaltılması ve idrarın
kendisi doğal bir koruyucu mekanizmadır. Ancak idrarını uzun süre erteleyen ya da işemeyi tam bitirmeyip mesanesinde sürekli idrar kalan (rezidüel idrar) çocuklarda bu tip mikroplar daha kolay yerleşir ve
çoğalır.
Çocuğa ait faktörler : İdrar yollarında idrar akımının yavaşlamasına (staz) neden olabilecek her türlü sorun İYE gelişimi açısından risk oluşturur. Taş, kanal içinde tıkanıklıklar, işeme bozuklukları ve
vesikoüreteral reflu (VUR) idrar akımında yavaşlama ve staz nedenidir.
İşeme bozukluğu: Tipik olarak 3-7 yaşları arasında görülür. Mesane duvarı kalınlaşmıştır ve işemeyi kontrol eden kaslarda işlev bozukluğu vardır. Mesane kasları kontrolsuz, istem dışı-önlenemez-düzensiz bir şekilde kasılır.
Mesanesinin istemsiz kasılmalarını engelleyemeyen çocuk, idrar kaçırmayı önlemek için bacaklarını çaprazlar, çömelerek topuğunu idrar çıkış bölgesine bastırır veya benzeri manevralar yapar. Bu çocuklar gün içinde pek çok kez ani idrar yapma ve
sıkışma hissi duyarlar, çoğu zaman da gündüz altını ıslatma sorunu yaşarlar.
Sünnet : Sünnetsiz erkek çocuklarda İYE geçirme riski, kız çocuklara ve sünnetli erkek çocuklara göre 10-20 kat daha
sıktır.
Diğer nedenler:
Bazı metabolik nedenler idrar yolu taşlarının ve enfeksiyonların oluşmasını kolaylaştırırlar. Ayrıca diyabet, hipopotasemi ve hiponatremide de İYE görülme sıklığı yüksektir. Kronik kabızlık ve kıl kurtları İYE sıklığını etkileyen risk
faktörleridir.
-
Çocuklarda idrar yolu enfeksiyonunun belirtileri nelerdir ?
Belirtiler enfeksiyonun yerine ve çocuğun yaşına göre değişkenlik gösterir:
Yenidoğan bebeklerde
refleksler ve aktivitede azalma, solukluk, ateş veya düşük vücut ısısı (hipotermi) gibi bulguların eşlik ettiği sepsis (kana mikrop karışması) ile seyredebilir. Uzayan sarılık, beslenme bozukluğu ve tartı alamama sorunu olan bebeklerde İYE
düşünülmelidir.
Iki ay- 2 yaş arasındaki çocuklarda alt İYE hiç bir belirti vermeden ya da huzursuzluk, solukluk, iştahsızlık, kusma, ishal, kabızlık gibi genel belirtilerle seyredebilir. İdrar rengi ve kokusunda değişiklikler olabilir. Alt İYE
da sık, az miktarda, ağrılı idrar yapma görülebilir. Ateş, iştahsızlık, kusma, hafif ishal ve genel durum bozukluğu üst İYE yani piyelonefrit
düşündürür.
İki yaşından büyük çocuklarda
alt karın bölgesinde ağrı ve hassasiyet, sık, ağrılı idrar yapma, idrar renginde değişiklik daha çok alt İYE belirtileridir. Daha once işeme sorunu olmayan bir çocukta birden ortaya çıkan sıkışma, gündüz ya da gece altını ıslatma İYE akla
getirmelidir. Ateş, bel ve böğür ağrısı, kusma, halsizlik gibi sistemik bulgular piyelonefrit
bulgularıdır.
Çocuğunuzda yukarıda sözü edilen bulgu ve belirtilerden herhangi birinin varlığında İYE dan kuşkulanmanız ve hekiminize danışmanız gereklidir.
-
İdrar yolu enfeksiyonu tanısı nasıl konur ?
Öncelikle çocuğunuzdaki yakınmalar, işeme şekli ve alışkanlıkları, öyküsü, ailede İYE olup olmadığı değerlendirilmeli, ardından fizik muayene ile İYE düşündürebilecek bulgular ayırt edilmeli, dış genital bölgedeki anormallikler ve duyu
kusurları
araştırılmalıdır.
İdrar yolu enfeksiyonunda kesin tanı koymak için idrarın mikroskopla değerlendirilmesi ve kültür yapılması gereklidir.
Tam idrar analizinde mikroskopla her sahada 5’ ten fazla lökosit ve mikroorganizmalar görülmesi İYE düşündürür, ancak kesin tanı için yetersizdir.
İdrar çubukları ile yapılan hızlı testler ise İYE dan kuşku duyulmasını sağlar, ancak tanı koydurmaz. Ayrıca testin negatif olduğu durumlarda da İYE olasılığı vardır.
İdrar yolu enfeksiyonunda kesin tanı idrar kültürü ile konur.
İdrar kültürü, enfeksiyona yol açan mikroorganizmanın özel bir besi yerinde üretilmesidir.
İdrarda üreyen mikroorganizmaya etkili olacak antibiyotiği belirlemek için de çok önemli bir yöntemdir. Ancak doğru teknik ile ve steril koşullarda alınmamış bir idrar kültürü yanıltıcı olabilir. Küçük çocuklarda uygun bir idrar örneği
alabilmek oldukça zordur. Genellikle plastik torba kullanılır, ancak kuşkulu durumlarda sonda ile ya da suprapubik aspirasyon ile idrar alma gibi diğer yöntemlerin kullanılması gerekebilir.
-
İdrar yolu enfeksiyonu tedavisi nasıl yapılır ?
Tedavinin amacı enfeksiyonu yok etmek, İYE riski olabilecek anatomik ya da işlevsel bozuklukları belirleyip düzeltmek, tekrarlamaları önlemek ve böbrek işlevini korumaktır.
İdrar yolu enfeksiyonuna neden olan mikropların yokedilmesi için antibiyotik tedavisi yapılır ve uygun antibiyotik tedavisi ile birçok hasta hızlı ve tam olarak iyileşir. Antibiyotik seçimi ve uygulama yöntemi hastanın yaş grubu, yaşanan
bölgedeki antibiyotik direnci ve hastanın klinik bulgularına bağlı olarak değişir. Geciken tedavi böbrek hasarı gelişmesi riskini arttırır.
İdrar kültürü sonucunun kesinleşmesi bir kaç gün sürebileceğinden İYE düşünülen, özellikle 5 yaşından küçük çocuklarda, anatomik bozukluk, tekrarlayan İYE öyküsü olanlarda kültür kesinleşene kadar acilen tedavi başlanması önerilir.
Yenidoğanlar mutlaka hastanede ve parenteral (ilacın kas içine veya damardan uygulanması) antibiyotikle tedavi edilmelidir. Ayrıca her yaşta İYE geçirmekte olan hastanın eğer genel durumu bozuk, kusmaları fazla ve ateşi yüksek ise hastaneye
yatırılması ve parenteral antibiyotik verilerek tedavi edilmesi gerekir. Bir yaşından büyük, genel durumu iyi, kusması olmayan, ağızdan beslenmesi yeterli olan çocuklarda oral (ilacın ağızdan verilmesi) antibiyotik tedavisi yapılır. Ağızdan bol
sıvı alınması önerilir. Tedavinin süresini hekim belirler (7-14 gün). Tedavi başlanan hastada genelikle 48 saat içinde iyileşme gözlenmelidir. Aksi halde dirençli mikropların neden olduğu veya idrar yollarında tıkanma zemininde gelişen
bir enfeksiyon düşünülmelidir. Tedavi tamamlandıktan 2-3 gün sonra idrar incelemesi ve idrar kültürü tekrar edilir.
-
İdrar yolu enfeksiyonu geçiren bir çocuğun izlemi nasıl yapılmalıdır?
İdrar yolu enfeksiyonu tanısı konduktan sonra çocuğunuzda karar verilmesi gereken en önemli nokta; bu enfeksiyonun basit mi yoksa zeminde başka faktörlerin yattığı komplike bir enfeksiyon mu olduğu, tekrarlama açısından risklerin
belirlenmesidir. Geçirilen piyelonefrit sayısı ile böbrek hasarı (skar=nedbeleşme) arasında doğru orantılı bir ilişki vardır. Tek bir İYE bile böbrek hasarı ile sonlanabilir. Doğru yaklaşım hangi yaşta olursa olsun, kız ya da erkek
bütün çocukların ilk İYE atağının ardından, başka bir İYE daha geçirmelerini beklemeden değerlendirmek şeklindedir.
İdrar yolu enfeksiyonu iyileştikten sonra, çocuğunuzda mesane, üreterler, üretra ve böbreklerin normal olup olmadığını, böbrekte kalıcı hasar gelişip gelişmediğini belirlemek amacıyla bazı radyolojik tetkiklerin yapılması gereklidir.
Ultrasonografi ile böbrek büyüklüğü ve şekli, anatomik bozukluklar, apse, taş, üreterler, mesane hakkında fikir edinilebilir. İYE geçiren her çocukta enfeksiyon tedavi edildikten sonra en azından ultrasonografi yapılması önemlidir. Daha
ileri radyolojik yöntemler planlanırken bulgu ve belirtiler gözönüne alınmalı, eksik değerlendirme yapmadan gereksiz tetkiklerden kaçınmak amacıyla bir çocuk nefroloji uzmanından görüş
alınmalıdır.
Bir yaşından küçük çocuklarda, kızlarda , işeme bozukluğu ve vesikoüreteral reflu varlığında İYE tekrarlayabilir. Tekrarlama riski taşıyan ya da tekrarlayan İYE geçiren çocuklarda 3-6 ay süreli antibiyotik baskılama tedavisi
uygulanmalı, belirli aralıklarla idrar kültür ve tetkikleri yapılmalıdır.
-
İdrar yolu enfeksiyonunu nasıl önleyebiliriz ?
İdrar yolu enfeksiyonlarının gelişimini ya da tekrarlamasını önlemek için aşağıda sözü edilen bazı genel kurallara uymak önemlidir:
-
Sıvı alımı arttırılmalı, bol sıvı alan çocuklarda idrar yollarının yıkanacağı fikri benimsenmelidir
-
Küvette ya da durgun su içinde köpüklü banyodan kaçınılmalıdır
-
Sentetik (naylon) ve dar olmayan külot ve giysiler tercih edilmelidir
-
Kız çocuklarda tuvalet temizliği önden arkaya doğru yapılmalı, tüm çocuklarda tuvalet hijyenine dikkat edilmelidir
-
Yabanmersini (cranberry) suyu içmenin İYE tekrarlamasını engellediğine dair bazı zayıf kanıtlar vardır.
Bu önlemler dışında İYE nedeni olabilecek işeme bozukluklarının düzeltilmesi çok önemlidir. Yeterli sıklıkta tuvalete gitmeyen çocuklar uyarılmalı ve ertelemenin önüne geçilmelidir. İdrarın bittiği hissinden sonra mesaneyi yeniden
boşaltmaya çalışmak (ikili işemek) mikropların çoğalması için uygun ortam yaratan artık idrar kalmasına engel olur. İYE olan tüm çocuklarda kabızlık mutlaka engellenmelidir. Tekrarlayan İYE geçiren erkek çocuklarda erken sünnet yapılması,
sünnet derisi içinde birikerek mesaneye girişi kolaylaşan mikropların oluşturduğu İYE riskini azaltır.
Çocuklarda idrar yolu enfeksiyonlarının belirtisiz seyredebileceği gözönüne alınarak tüm sağlıklı çocuklarda ilk kez 6-9.aylar arasında ve daha sonra da yılda bir kez basit idrar analizi ile değerlendirme yapılması gereklidir.
|